|
ZAKOŃCZENIE
W przedstawionej
pracy podjęta została próba zebrania i zaprezentowania
zwyczajów i obrzędów adwentowych i bożonarodzeniowych,
występujących obecnie oraz istniejących jedynie w pamięci
ludzi starszych na terenie parafii Gwizdów w archidiecezji
przemyskiej. Formy obrzędowości ludowej omówiono w kolejności
występujących po sobie świąt okresu adwentu, poprzez Wigilię
oraz okres Bożego Narodzenia kończący się w święto Matki
Bożej Gromnicznej.
W pierwszym rozdziale pracy przedstawiona została
obrzędowość okresu adwentu rozpoczynającego rok liturgiczny i
przygotowującego na przyjście Pana. Adwent jest czasem
wyciszenia wszelkich zabaw, czasem zastanowienia się człowieka
nad swoim bytem, wglądnięcie we własne wnętrze. Po
zakończeniu wszelkich prac polowych więcej czasu poświęca
się praktykom religijnym, aby w sposób świadomy i pełny
przeżyć zbliżający się moment narodzenia Zbawiciela. Szczególnie
wyróżnić tu można codzienne śpiewanie Godzinek do
Niepokalanego Poczęcia NMP, uczestniczenie w roratach,
odmawianie różańca oraz podejmowanie różnego rodzaju
wyrzeczeń. Wielką wagę przywiązywano do zachowywania postu
oraz odbywania spowiedzi. Zimowe długie wieczory spędzano na
spotkaniach sąsiedzkich połączonych z pracą i modlitwą. Nie
był to jednak okres smutku, lecz czas oczekiwania na przyjście
Zbawiciela. Chwile radości przynosiły także różne zwyczaje i
obrzędy oraz wierzenia, które łączyły się ze wspomnieniami
świętych tego okresu zwłaszcza takich jak św. Barbara, św.
Mikołaj, św. Łucja, a przede wszystkim św. Andrzej, z którym
związane są rozmaite wróżby matrymonialne.
Drugi rozdział, poświęcono w całości dniu
wigilijnemu, opisano bogatą obrzędowość Wigilii, która
łączy w sobie dwa okresy roku liturgicznego - adwent i Boże
Narodzenie. W wierzeniach ludowych dzień ten jest niezwykły,
jedyny w swoim rodzaju. Każda czynność rzutowała na przebieg
zbliżającego się nowego roku. Każde zachowanie wskazywało
atmosferę, w której przeminie ten rok. Dlatego dzień ten
nacechowany był radością, życzliwością i szacunkiem. W
każdym gospodarstwie wykonywano ogromną ilość prac, aby
dobrze przygotować się do wieczerzy wigilijnej i świątecznych
dni. Przystrajano odświętnie domy w rozmaite wytwory własnych
rąk i wyobraźni, ustawiano choinkę i snopki zbożowe, wnoszono
siano i słomę. Przygotowywano potrawy wigilijne, których
tradycyjnie miało być dwanaście. Wreszcie następowała długo
oczekiwana chwila spotkania się całej rodziny przy wigilijnym
stole, a najbardziej wzniosłym momentem było dzielenie się
opłatkiem. Był to moment pojednania wszystkich obecnych ze
sobą w Jezusie Chrystusie poprzez wyznanie wzajemnej miłości,
przebaczenia wszystkich win i złożenia najserdeczniejszych
życzeń. Czas po wieczerzy przeżywano radośnie i wesoło na
zabawach, wróżbach i głośnym śpiewaniu kolęd, oczekując na
pasterkę.
W największym, trzecim rozdziale, przedstawiony
został cały okres Bożego Narodzenia, od pierwszego dnia
świąt do Gromnicznej. Z tak długim okresem łączy się
niezliczona liczba zwyczajów i obrzędów. Kulminacyjny moment
zarówno przygotowań adwentowych, jak i dni świątecznych
stanowi pasterka, msza św. sprawowana o północy z 24 na 25
grudnia. Pierwszy dzień świąt przeżywany wyłącznie w gronie
rodzinnym nie odznacza się charakterystycznymi zwyczajami.
Natomiast dzień św. Szczepana odznacza się niezwykłą gamą
zwyczajów: pochody drabskie, odwiedzanie domów przez "owsiaków",
święcenie owsa w kościele i obsypywanie nim wszystkich
spotkanych. Po południu zaczynają swą wędrówkę kolędnicy,
a trwa ona aż do święta Trzech Króli. Niezwykłym momentem
przypadającym na ten okres jest przejście ze starego do nowego
roku. W noc sylwestrową płyną ze wszystkich stron życzenia na
nadchodzący rok, a małe szczodroczniki zwiastują jego
przyjście. Zwyczaj święcenia kredy i kadzidła, miodu i
opłatka wiąże się ze świętem Trzech Króli. Zakończeniem
bożonarodzeniowego okresu jest święto Matki Bożej
Gromnicznej, kiedy to poświęca się świece, zwane gromnicami.
Opisane w pracy zwyczaje, wierzenia oraz obrzędy
adwentowe i bożonarodzeniowe dowodzą o ich złożoności.
Chrześcijańska obrzędowość świąteczna zawiera bowiem - oprócz
swoich autentycznych tradycji - wiele pozostałości dawnych
religii antycznych oraz elementy wierzeń słowiańskich. Pomimo
swej różnorodnej genezy, jest ona dowodem, jak dalece wiara
może przenikać życie człowieka, stając się też inspiracją
dla tworzenia i modelowania wielu zachowań. Pod zewnętrzną
warstwą gestów i słów obrzędowości ludowej zawarte jest
prawdziwe poszukiwanie Boga, autentyczne doświadczenie sacrum
i tęsknota za religijnością.
Wiele z wyżej opisanych zwyczajów i obrzędów
praktykuje się obecnie, jednak większość znana jest tylko z
przekazów starszego pokolenia. Człowiek pod wpływem tych
często radosnych przeżyć otwierał się na bliźnich i
otaczający go świat, zwracał uwagę na dom i rodzinę. Nie bez
znaczenia było też wspólnotowe przeżywanie wieczorów
adwentowych, wieczerzy wigilijnej, uczestniczenie w pasterce czy
kolędowaniu. Powodem zaniku form obrzędowo-zwyczajowych jest
zmiana życia współczesnych ludzi, zmiana mentalności oraz
osłabienie poczucia więzi społecznej i chęć izolowania się
do kręgu własnych spraw. Ogromną rolę w zachowaniu tradycji
kultury ludowej odegrał Kościół. Tradycje te zostały
włączone do kalendarza roku liturgicznego, co pozwoliło im
przetrwać. Oprócz własnej obrzędowości zachowywanej na
badanym terenie pojawiają się nowe zwyczaje przyjmowane z krajów
sąsiednich. Powoli razem zaczynają one tworzyć nowe formy
zwyczajowe.
Opierając się na zebranym materiale zrekonstruowano
bogatą tradycję ludową występującą na badanym terenie. Mimo
tak dużej liczby przedstawionych zwyczajów należy stwierdzić,
iż zagadnienie to nie jest w pełni wyczerpane. Nie sposób
bowiem dotrzeć i przedstawić wszystkie zwyczaje. W przypadku
tym słuszne jest polskie powiedzenie: "Co dom, to obyczaj".
Oprócz bogatej obrzędowości adwentowej i bożonarodzeniowej
występują na badanym terenie ciekawe zwyczaje i obrzędy
związane z okresem wielkiego postu i Wielkanocy. Warto zapewne
podjąć badania i opracować całość obrzędowości dorocznej
oraz rodzinnej. Podczas gdy obrzędy okresu bożonarodzeniowego
zostały opracowane także w okolicznych terenach, to badań nad
pozostałą częścią roku obrzędowego jeszcze nie podjęto.
Pozostaje jedynie nadzieja, że w przyszłości dojdzie do
całościowego ujęcia wspomnianej problematyki, przy ukazaniu
piękna i bogactwa obrzędowości ludowej występującej na
badanym terenie.
◄ Powrót
|