Maria Kuczerenko * ZWYCZAJE, OBRZĘDY ORAZ WIERZENIA ADWENTOWE I BOŻONARODZENIOWE W PARAFII GWIZDÓW * Gwizdów 1999

ZAKOŃCZENIE

      W przedstawionej pracy podjęta została próba zebrania i zaprezentowania zwyczajów i obrzędów adwentowych i bożonarodzeniowych, występujących obecnie oraz istniejących jedynie w pamięci ludzi starszych na terenie parafii Gwizdów w archidiecezji przemyskiej. Formy obrzędowości ludowej omówiono w kolejności występujących po sobie świąt okresu adwentu, poprzez Wigilię oraz okres Bożego Narodzenia kończący się w święto Matki Bożej Gromnicznej.
      W pierwszym rozdziale pracy przedstawiona została obrzędowość okresu adwentu rozpoczynającego rok liturgiczny i przygotowującego na przyjście Pana. Adwent jest czasem wyciszenia wszelkich zabaw, czasem zastanowienia się człowieka nad swoim bytem, wglądnięcie we własne wnętrze. Po zakończeniu wszelkich prac polowych więcej czasu poświęca się praktykom religijnym, aby w sposób świadomy i pełny przeżyć zbliżający się moment narodzenia Zbawiciela. Szczególnie wyróżnić tu można codzienne śpiewanie Godzinek do Niepokalanego Poczęcia NMP, uczestniczenie w roratach, odmawianie różańca oraz podejmowanie różnego rodzaju wyrzeczeń. Wielką wagę przywiązywano do zachowywania postu oraz odbywania spowiedzi. Zimowe długie wieczory spędzano na spotkaniach sąsiedzkich połączonych z pracą i modlitwą. Nie był to jednak okres smutku, lecz czas oczekiwania na przyjście Zbawiciela. Chwile radości przynosiły także różne zwyczaje i obrzędy oraz wierzenia, które łączyły się ze wspomnieniami świętych tego okresu zwłaszcza takich jak św. Barbara, św. Mikołaj, św. Łucja, a przede wszystkim św. Andrzej, z którym związane są rozmaite wróżby matrymonialne.
      Drugi rozdział, poświęcono w całości dniu wigilijnemu, opisano bogatą obrzędowość Wigilii, która łączy w sobie dwa okresy roku liturgicznego - adwent i Boże Narodzenie. W wierzeniach ludowych dzień ten jest niezwykły, jedyny w swoim rodzaju. Każda czynność rzutowała na przebieg zbliżającego się nowego roku. Każde zachowanie wskazywało atmosferę, w której przeminie ten rok. Dlatego dzień ten nacechowany był radością, życzliwością i szacunkiem. W każdym gospodarstwie wykonywano ogromną ilość prac, aby dobrze przygotować się do wieczerzy wigilijnej i świątecznych dni. Przystrajano odświętnie domy w rozmaite wytwory własnych rąk i wyobraźni, ustawiano choinkę i snopki zbożowe, wnoszono siano i słomę. Przygotowywano potrawy wigilijne, których tradycyjnie miało być dwanaście. Wreszcie następowała długo oczekiwana chwila spotkania się całej rodziny przy wigilijnym stole, a najbardziej wzniosłym momentem było dzielenie się opłatkiem. Był to moment pojednania wszystkich obecnych ze sobą w Jezusie Chrystusie poprzez wyznanie wzajemnej miłości, przebaczenia wszystkich win i złożenia najserdeczniejszych życzeń. Czas po wieczerzy przeżywano radośnie i wesoło na zabawach, wróżbach i głośnym śpiewaniu kolęd, oczekując na pasterkę.
      W największym, trzecim rozdziale, przedstawiony został cały okres Bożego Narodzenia, od pierwszego dnia świąt do Gromnicznej. Z tak długim okresem łączy się niezliczona liczba zwyczajów i obrzędów. Kulminacyjny moment zarówno przygotowań adwentowych, jak i dni świątecznych stanowi pasterka, msza św. sprawowana o północy z 24 na 25 grudnia. Pierwszy dzień świąt przeżywany wyłącznie w gronie rodzinnym nie odznacza się charakterystycznymi zwyczajami. Natomiast dzień św. Szczepana odznacza się niezwykłą gamą zwyczajów: pochody drabskie, odwiedzanie domów przez "owsiaków", święcenie owsa w kościele i obsypywanie nim wszystkich spotkanych. Po południu zaczynają swą wędrówkę kolędnicy, a trwa ona aż do święta Trzech Króli. Niezwykłym momentem przypadającym na ten okres jest przejście ze starego do nowego roku. W noc sylwestrową płyną ze wszystkich stron życzenia na nadchodzący rok, a małe szczodroczniki zwiastują jego przyjście. Zwyczaj święcenia kredy i kadzidła, miodu i opłatka wiąże się ze świętem Trzech Króli. Zakończeniem bożonarodzeniowego okresu jest święto Matki Bożej Gromnicznej, kiedy to poświęca się świece, zwane gromnicami.
      Opisane w pracy zwyczaje, wierzenia oraz obrzędy adwentowe i bożonarodzeniowe dowodzą o ich złożoności. Chrześcijańska obrzędowość świąteczna zawiera bowiem - oprócz swoich autentycznych tradycji - wiele pozostałości dawnych religii antycznych oraz elementy wierzeń słowiańskich. Pomimo swej różnorodnej genezy, jest ona dowodem, jak dalece wiara może przenikać życie człowieka, stając się też inspiracją dla tworzenia i modelowania wielu zachowań. Pod zewnętrzną warstwą gestów i słów obrzędowości ludowej zawarte jest prawdziwe poszukiwanie Boga, autentyczne doświadczenie sacrum i tęsknota za religijnością.
      Wiele z wyżej opisanych zwyczajów i obrzędów praktykuje się obecnie, jednak większość znana jest tylko z przekazów starszego pokolenia. Człowiek pod wpływem tych często radosnych przeżyć otwierał się na bliźnich i otaczający go świat, zwracał uwagę na dom i rodzinę. Nie bez znaczenia było też wspólnotowe przeżywanie wieczorów adwentowych, wieczerzy wigilijnej, uczestniczenie w pasterce czy kolędowaniu. Powodem zaniku form obrzędowo-zwyczajowych jest zmiana życia współczesnych ludzi, zmiana mentalności oraz osłabienie poczucia więzi społecznej i chęć izolowania się do kręgu własnych spraw. Ogromną rolę w zachowaniu tradycji kultury ludowej odegrał Kościół. Tradycje te zostały włączone do kalendarza roku liturgicznego, co pozwoliło im przetrwać. Oprócz własnej obrzędowości zachowywanej na badanym terenie pojawiają się nowe zwyczaje przyjmowane z krajów sąsiednich. Powoli razem zaczynają one tworzyć nowe formy zwyczajowe.
      Opierając się na zebranym materiale zrekonstruowano bogatą tradycję ludową występującą na badanym terenie. Mimo tak dużej liczby przedstawionych zwyczajów należy stwierdzić, iż zagadnienie to nie jest w pełni wyczerpane. Nie sposób bowiem dotrzeć i przedstawić wszystkie zwyczaje. W przypadku tym słuszne jest polskie powiedzenie: "Co dom, to obyczaj". Oprócz bogatej obrzędowości adwentowej i bożonarodzeniowej występują na badanym terenie ciekawe zwyczaje i obrzędy związane z okresem wielkiego postu i Wielkanocy. Warto zapewne podjąć badania i opracować całość obrzędowości dorocznej oraz rodzinnej. Podczas gdy obrzędy okresu bożonarodzeniowego zostały opracowane także w okolicznych terenach, to badań nad pozostałą częścią roku obrzędowego jeszcze nie podjęto. Pozostaje jedynie nadzieja, że w przyszłości dojdzie do całościowego ujęcia wspomnianej problematyki, przy ukazaniu piękna i bogactwa obrzędowości ludowej występującej na badanym terenie.

◄ Powrót