Maria Kuczerenko * ZWYCZAJE, OBRZĘDY ORAZ WIERZENIA ADWENTOWE I BOŻONARODZENIOWE W PARAFII GWIZDÓW * Gwizdów 1999

OKRES BOŻEGO NARODZENIA

      Uroczyste obchodzenie pamiątki przyjścia na świat Zbawiciela przyszło do nas z bardzo odległej tradycji i stało się taką potrzebą ludzkich uczuć, że chętnie wierzy się, iż święto to obchodzone było chyba już w najwcześniejszych latach chrześcijaństwa. W rzeczywistości jednak uroczystość Bożego Narodzenia ma swój początek w Rzymie dopiero w IV wieku. Pierwszą wzmiankę o wyróżnianiu przez chrześcijan w roku liturgicznym dnia Narodzenia Pańskiego odnajdujemy w Chronografiach Filokalesa z 354 roku. Pod datą 25 XII 536 roku umieszczona została notatka: VII Calendas Januarii natus Christus in Bethlehem Judae, co tłumaczy się "... narodził się Chrystus w Betlejem judzkim". Z zachowanych źródeł nie wynika jednak, ile lat wcześniej obchodzono w Kościele uroczystość upamiętniającą narodziny Jezusa Chrystusa. Szybki rozwój tego święta nastąpił po przyjęciu go na dworze cesarza Konstantyna Wielkiego.
      Z całym okresem świąt Bożego Narodzenia wiąże się wiele zwyczajów i obrzędów ludowych. Są one wytworem skomplikowanego procesu historycznego i sięgają w swych tradycjach do zamierzchłej przeszłości, do czasów daleko wcześniejszych niż ustanowiony przez Kościół dzień Narodzenia Chrystusa. Kiedy rodziło się chrześcijaństwo, świat antyczny od dawna obchodził własne święta. W Rzymie, na przełomie grudnia i stycznia, obchodzono cały cykl świąt. Jak wspomniane zostało w poprzednim rozdziale, od 17 do 25 grudnia obchodzono Saturnalia, podczas których powszechnie radowano się i obdarzano upominkami. Od 25 grudnia do 1 stycznia trwało święto lalek, zwane Sigilaria. Było to głównie święto dzieci, które w tym dniu obdarowywano lalkami, przysmakami, zabawkami mówiąc: boni omnia causa (wszystkiego dobrego). 1 stycznia rozpoczynał się Nowy Rok, czyli Calendae Ianuariae, od których wywodzi się polskie słowo "kolęda". Był to dzień wróżb, życzeń i darów. Trzy dni później obchodzono uroczystość zwaną Vota. Składano wtedy śluby za zdrowie i pomyślność monarchy. W III wieku kalendarz rzymski nakazywał obchodzić w czasie przesilenia zimowego, czyli 25 grudnia święto narodzenia niezwyciężonego Słońca, nazywane Brunalia. Noc ustępowała wówczas dniowi, czyli światłu, symbolizowanemu przez zwycięskie Słońce.
      Cały ten cykl świąteczny został zastąpiony przez cykl świąt chrześcijańskich. Najbardziej charakterystycznym przeciwstawieniem jest dzień 25 grudnia. Mitowi niezwyciężonego Słońca Kościół przeciwstawił narodziny Chrystusa jako "Słońca Sprawiedliwości" (Ml 3,20), "Światłości świata" (J 8,12). Cały okres Bożego Narodzenia według posoborowej odnowy liturgicznej trwa od nieszporów 24 grudnia do święta Chrztu Pańskiego, przypadającego w niedzielę po Epifanii, czyli święcie Trzech Króli (6 I). W tradycji ludowej przetrwała jednak dawna praktyka świętowania okresu bożonarodzeniowego, który kończy się dopiero w święto Ofiarowania Pańskiego (2 II), powszechnie znanego jako święto Matki Bożej Gromnicznej. W tym okresie występuje szereg świąt i uroczystości: uroczystość Narodzenia Pańskiego (25 XII); święto św. Szczepana, pierwszego męczennika (26 XII); Święto św. Jana apostoła i ewangelisty (27 XII); święto świętych Młodzianków męczenników (28 XII); uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi (1 I); uroczystość Objawienia Pańskiego (6 I); święto Chrztu Pańskiego (pierwsza niedziela po Objawieniu Pańskim).
      Chrześcijaństwo nie niszczyło starych tradycji religijnych, lecz chrystianizowało je, przetwarzało na przestrzeni wieków i dostosowywało do nowej rzeczywistości. Treścią niniejszego rozdziału będzie zaprezentowanie zwyczajów i obrzędów okresu Bożego Narodzenia praktykowanych obecnie oraz tych już nieznanych na terenie parafii Gwizdów.

◄ Powrót